Standaard-cao en minimum-cao: wat mag je afspreken?
Geldt er een cao voor het werk dat jij doet of laat doen, dan liggen de arbeidsvoorwaarden daarmee grotendeels vast. Minder dan de cao voorschrijft, kun je niet afspreken. De vraag die overblijft is of je meer mag afspreken, en die vraag beantwoordt niet de wet maar de cao zelf. Dit artikel legt uit hoe je dat opzoekt, en waar de cao op zijn beurt van de wet mag afwijken.
In het kort
- Er zijn twee verschillende vragen: mag een cao afwijken van de wet, en mag jij afwijken van de cao.
- Van sommige wettelijke regels mag alleen bij cao worden afgeweken, en hoeveel ruimte er is verschilt per regel.
- Geldt er een cao, dan kun je niet minder afspreken dan wat de cao voorschrijft, en een afspraak die dat toch doet geldt niet.
- Of je meer mag afspreken hangt af van de cao: bij een minimum-cao mag dat, bij een standaard-cao niet.
- Binnen één cao kan het per onderwerp verschillen, en soms sluit een cao ook onderwerpen af die er niet in staan.
- Elke afspraak wordt apart bekeken, dus iets beters wegstrepen tegen iets slechters kan niet.
- In de culturele en creatieve sector zit de meeste cao-ruimte bij tijdelijke contracten.
Twee vragen die vaak door elkaar lopen
Bij afwijken van een cao lopen twee vragen door elkaar, en ze hebben verschillende antwoorden.
De eerste vraag is of een cao mag afwijken van de wet. Die gaat over de partijen die de cao maken, dus over de werkgeversorganisaties en vakbonden aan de onderhandelingstafel. Zij kunnen van de wet afwijken op de punten waar de wet dat toelaat, en verder niet.
De tweede vraag is of je van de cao mag afwijken. Die gaat over de afspraak tussen een werkgever en een werknemer, meestal in de arbeidsovereenkomst. Daar bepaalt niet de wet hoeveel ruimte er is, maar de cao zelf.
Waar mag een cao afwijken van de wet?
Veel regels in het arbeidsrecht staan vast. Van een deel van die regels mag worden afgeweken, maar alleen bij cao. Juristen noemen dat driekwart dwingend recht: de cao-partijen mogen het anders regelen, een werkgever en een werknemer samen niet.
Hoeveel ruimte er is, verschilt per wettelijke regel. Bij de ene regel mag een cao een termijn verlengen, bij de andere mag een cao de regel helemaal buiten toepassing verklaren, en bij veel regels mag er niets. Er is dus geen algemene regel die zegt wat bij cao is toegestaan. Wil je het voor een concrete regel weten, dan staat het in de wettelijke bepaling zelf: die noemt of afwijken bij cao mag en binnen welke grenzen. Je kunt het ook navragen bij een van de partijen die de cao hebben afgesloten.
Mag je van de cao afwijken?
Geldt er een cao, dan is wat daarin staat het uitgangspunt voor de arbeidsvoorwaarden. Minder dan wat de cao voorschrijft, kun je niet afspreken. De vraag die overblijft is of je meer mag afspreken. Daarop geven cao’s verschillende antwoorden, en daar komen de woorden minimum-cao en standaard-cao uit. Die twee woorden staan niet in de wet.
Bij een minimum-cao mag een betere afspraak
Een minimum-cao geeft een ondergrens en laat de bovenkant vrij. Een afspraak die beter is voor de werknemer mag dus wel, een afspraak die slechter is niet.
Bij een standaard-cao mag een betere afspraak niet
Bij een standaard-cao ligt niet alleen de ondergrens vast, maar ook wat je daarboven nog kunt afspreken. Ook een afspraak die beter is voor de werknemer geldt dan niet. Het doel daarvan is dat iedereen die onder de cao valt dezelfde voorwaarden heeft, zodat organisaties niet met arbeidsvoorwaarden gaan concurreren.
Sommige cao’s regelen het hele pakket
Een cao kan nog een stap verder gaan dan het vastleggen van de voorwaarden die erin staan. Zo’n cao bepaalt dat er helemaal geen andere voorwaarden gelden dan die in de cao. Juristen noemen dat een uitputtende cao.
Zegt zo’n cao niets over een onderwerp, dan is dat geen vrije ruimte. Ook een regeling die de werkgever zelf invoert over iets wat de cao niet noemt, kan dan in strijd zijn met de cao.
Dat is niet de gewone situatie. Of een cao zo werkt, hangt af van hoe hij is geschreven, en in de rechtspraak is het de ene keer wel en de andere keer niet zo uitgelegd. Het blijkt bijvoorbeeld uit een bepaling die zegt dat werknemers niet op andere voorwaarden werken dan de cao noemt, of uit een regeling die een onderwerp zo volledig uitwerkt dat er niets naast past.
Kijk per onderwerp, niet alleen naar het type cao
Er bestaat geen vaste regel dat een cao ruimte naar boven laat zolang er niet duidelijk iets anders staat. Hoeveel ruimte een cao laat, is een kwestie van uitleg van de cao. Het beste is als de cao het zelf zegt. Zegt de cao er niets over, dan moet het uit de tekst worden opgemaakt, en dan is een eigen aanname een slecht idee.
Binnen één cao hoeft het ook niet overal hetzelfde te zijn. Een cao kan bepalingen met een minimumkarakter en bepalingen met een standaardkarakter door elkaar hebben. Een cao die weinig ruimte laat, kan op een paar punten toch ruimte geven, bijvoorbeeld met een zinnetje als “tenzij anders wordt overeengekomen”. De vraag is daarom niet alleen of dit een minimum-cao of een standaard-cao is, maar wat de cao zegt over het onderwerp waarover jij iets wilt afspreken.
Laat een cao geen ruimte naar boven, dan moet dat voldoende duidelijk zijn, want het beperkt wat een werkgever en een werknemer samen kunnen afspreken. Twijfel je, dan is de tekst van de cao het uitgangspunt, samen met een eventuele toelichting daarbij. Een rechter kijkt daar ook naar, en niet naar wat de partijen bedoeld zouden hebben. Je kunt het ook navragen bij een van de partijen die de cao hebben afgesloten.
Elke afspraak wordt apart bekeken
Mag je bij een cao een betere afspraak maken, dan kun je iets beters niet wegstrepen tegen iets slechters. Spreek je een hoger loon af en zie je in ruil daarvoor af van een vergoeding die de cao voorschrijft, dan wordt niet het hele pakket met de cao vergeleken. Elke afspraak wordt apart bekeken, en het deel dat onder de cao blijft geldt niet.
De Hoge Raad heeft dat zo beslist in een zaak waarin een hoger loon was afgesproken en in de arbeidsovereenkomst stond dat uren boven de werkweek niet als overuren golden. Loon en overwerk mochten niet als één geheel worden vergeleken met de cao.
In een latere zaak was het loon zo uitgelegd dat er een vast bedrag per maand voor overwerk in zat. Die afspraak gold niet voor de maanden waarin de werknemer met de cao beter uit zou zijn geweest, en over die maanden moest het verschil worden bijgelegd.
Wat als er toch iets anders is afgesproken?
Is er iets afgesproken wat de cao niet toelaat, dan is die afspraak nietig. Dat staat in de Wet op de collectieve arbeidsovereenkomst. Nietig betekent dat de afspraak niet geldt, ook niet als beide partijen hem hebben ondertekend. In plaats daarvan geldt de cao-bepaling. Het gaat daarbij niet alleen om wat er in de arbeidsovereenkomst staat. Ook een afspraak die in de praktijk zo wordt toegepast, kan nietig zijn.
Die nietigheid werkt vanzelf. De partijen bij de cao kunnen zich er altijd op beroepen, ook als ze de afspraak zelf nooit hebben gezien, en een rechter moet haar toepassen ook als niemand er een beroep op doet. Alleen in uitzonderlijke gevallen kan een rechter vinden dat een beroep op die nietigheid niet redelijk is. Dat gebeurde in een zaak waarin een werkgever zich er na jaren op beriep, terwijl hij zelf al die tijd een toeslag had betaald die de cao niet toestond. Die toeslag was een groot deel van het inkomen van de werknemer geworden. Staat er in de arbeidsovereenkomst niets over een onderwerp dat de cao wel regelt, dan geldt de cao daar ook.
Juridisch ligt het fijner, praktisch komt het hierop neer
Of die nietigheid opgaat, hangt af van de manier waarop de werkgever en de werknemer aan de cao gebonden zijn, en dat kan per werknemer verschillen. Praktisch loopt dat langs twee routes die bij hetzelfde uitkomen. Is de cao algemeen verbindend verklaard, dan geldt hij voor iedereen die eronder valt. Is dat niet zo, dan moet een werkgever die zelf aan de cao gebonden is de arbeidsvoorwaarden uit de cao ook toepassen bij werknemers die dat niet zijn, tenzij de cao iets anders bepaalt. Hoe gebondenheid werkt, staat in ons artikel Welke cao geldt voor jou?
Instemming maakt een afwijkende afspraak niet geldig
Een werknemer kan niet geldig instemmen met minder dan de cao voorschrijft, en een werkgever kan zich later niet op die instemming beroepen. Ook een akkoord met de ondernemingsraad geeft die ruimte niet, want een ondernemingsraad is geen partij bij de cao. Een gerechtshof heeft in 2019 zo beslist in een zaak waarin een werkgever met de ondernemingsraad afspraken maakte die van de cao afweken, en die daarna aan de werknemers voorlegde. Alleen de partijen die de cao hebben afgesloten, kunnen de cao veranderen.
Medezeggenschap heeft hier wel een eigen rol. Verandert er iets in de arbeidsvoorwaarden voor een groep werknemers, dan kan een ondernemingsraad of personeelsvertegenwoordiging daarover meepraten, en soms is instemming nodig. Dat gaat over meepraten en instemmen binnen de organisatie, en niet over het opzijzetten van de cao. Regelt de cao dat onderwerp al inhoudelijk, dan is instemming of advies daarover niet meer nodig. Wat een werkgever in een kleine organisatie moet regelen, staat in Medezeggenschap in een kleine organisatie: wat moet je regelen?
De ruimte zit vooral bij tijdelijke contracten
De wet stelt grenzen aan het aantal tijdelijke contracten dat achter elkaar mag worden gegeven en aan de periode waarin dat mag. Dat is de ketenregeling. Die regeling laat afwijken bij cao op meer dan één manier toe, en in de culturele en creatieve sector wordt daar ruim gebruik van gemaakt. Voor artistieke functies is werken met opeenvolgende tijdelijke contracten geen uitzondering maar de gewone gang van zaken, en verschillende cao’s in de sector leunen op die ruimte.
Die ruimte loopt langs twee sporen. Het eerste is een algemene mogelijkheid om bij cao de duur en het aantal tijdelijke contracten te verruimen, voor functies waarbij de aard van de bedrijfsvoering dat vraagt. Het tweede loopt via een ministeriële regeling, waarin functies worden aangewezen waarvoor een cao de ketenregeling helemaal buiten toepassing kan verklaren.
Maar let op: dat eerste spoor verdwijnt. Met de Wet meer zekerheid flexwerkers vervalt de algemene cao-afwijking voor de duur en het aantal tijdelijke contracten. Daarmee valt een hele categorie cao-afwijking weg, en de cao’s die daarop leunen raken die ruimte kwijt. Wanneer dat ingaat en wat er verder verandert, staat in ons artikel Wet meer zekerheid flexwerkers: wat verandert er voor flexibel werk?
Welke functies via de ministeriële regeling zijn aangewezen en welke uitzonderingen er verder op de ketenregeling bestaan, lees je in ons artikel Wat is de ketenregeling? Welke uitzonderingen zijn er?
Dit artikel volgt de Wet op de collectieve arbeidsovereenkomst, versie 1 januari 2007, en Boek 7 van het Burgerlijk Wetboek, versie 1 juli 2026. Wijzigt een van beide wetteksten, dan leggen we dit artikel daar opnieuw naast.
