Welke cao geldt voor jou?

De vraag is eenvoudig. Het antwoord vraagt in de culturele en creatieve sector meer uitzoekwerk dan in andere sectoren, om twee redenen.

De eerste is dat er niet één cao is, maar een reeks cao’s per deelsector, elk met een eigen omschrijving van het werk waarvoor hij bedoeld is. Podia, orkesten, musea, kunsteducatie en bibliotheken hebben elk hun eigen cao. Er is dus geen cao van de sector waar je naar kunt zoeken. Je zoekt de cao die hoort bij dit werk bij deze organisatie.

De tweede is dat geen van de drie manieren waarop een cao gaat gelden iedereen automatisch bereikt. Lidmaatschap werkt alleen als de werkgever zich bij een werkgeversvereniging heeft aangesloten. Een verbindendverklaring bestaat alleen als een van de cao-partijen daarom heeft gevraagd en de minister dat verzoek heeft ingewilligd. En in de arbeidsovereenkomst staat een cao alleen als jij en je werkgever dat hebben afgesproken. Gaat geen van de drie op, dan geldt er geen cao. Dat mag: een werkgever is niet verplicht zich bij een werkgeversvereniging aan te sluiten of een cao te volgen. Alleen een verbindendverklaring kan cao-bepalingen opleggen aan een werkgever die geen lid is.

Werk je voor meer dan één werkgever, dan wordt het antwoord daardoor niet moeilijker, maar wel minder overzichtelijk. Je stelt de vraag dan per arbeidsovereenkomst, en de uitkomst kan per baan verschillen: bij de een deze cao, bij de ander een andere, en bij de derde geen.

Via lidmaatschap

Is je werkgever lid van een vereniging die de cao heeft afgesloten, en ben je zelf lid van een vakbond die de cao heeft afgesloten, dan zijn jullie beiden aan die cao gebonden. Een werkgever kan ook zelf partij zijn bij een cao, bijvoorbeeld bij een cao die alleen voor die ene organisatie geldt. Ben je geen lid van een vakbond, dan betekent dat niet automatisch dat de cao niet van toepassing is. De twee andere manieren hieronder werken ook zonder lidmaatschap, en daarnaast geldt de regel uit het volgende blok: een werkgever die zelf aan de cao gebonden is, moet de arbeidsvoorwaarden ook toepassen bij werknemers die geen lid zijn.

Zijn je werkgever en jij beiden gebonden, dan werkt de cao het sterkst door. Een afspraak die van de cao afwijkt geldt dan niet. En staat er in je arbeidsovereenkomst niets over een onderwerp dat de cao wel regelt, dan geldt de cao daar ook. Wat je in dat geval nog samen mag afspreken, staat in ons artikel Standaard-cao en minimum-cao: wat mag je afspreken?

Via een besluit van de minister

De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid kan bepalingen van een cao algemeen verbindend verklaren, afgekort avv. In besluiten en op onze cao-kaart heet dit een algemeenverbindendverklaring. Zijn bepalingen verbindend verklaard, dan gelden ze binnen het gebied waarvoor dat is gebeurd voor alle werkgevers en werknemers met werk dat onder die cao valt, ook als zij geen lid zijn van een van de partijen. Zo bereikt een cao een hele bedrijfstak. Verderop staat wat een verbindendverklaring wel en niet doet.

Via je arbeidsovereenkomst

In je arbeidsovereenkomst kan staan dat een bepaalde cao van toepassing is. Die cao geldt dan omdat jullie het samen hebben afgesproken, en niet omdat de wet of de minister dat voorschrijft. Ook een organisatie die geen lid is van een werkgeversvereniging kan op deze manier een cao volgen.

Let bij zo’n bepaling op twee dingen. Kijk eerst of er wordt verwezen naar één cao met een bepaalde looptijd, of naar de cao zoals die van tijd tot tijd geldt. In het eerste geval geldt een latere cao niet automatisch. Kijk daarna of de hele cao van toepassing is of alleen een deel ervan.

Is je werkgever aan de cao gebonden en ben jij dat niet, dan is je werkgever volgens de wet verplicht de arbeidsvoorwaarden uit de cao ook bij jou toe te passen, tenzij de cao iets anders bepaalt. In de praktijk gebeurt dat ook, meestal doordat de arbeidsovereenkomst de cao van toepassing verklaart.

Juridisch ligt het fijner dan het lijkt. Die verplichting bestaat, maar het is de vraag of jij je daar zelf op kunt beroepen. De wettekst richt zich tot de werkgever, en de bepalingen die de cao rechtstreeks laten doorwerken vragen dat werkgever en werknemer beiden gebonden zijn. In de rechtspraak en de vakliteratuur is de gangbare uitleg dat een niet-gebonden werknemer aan die verplichting geen eigen aanspraak kan ontlenen, en dat de partijen bij de cao nakoming kunnen vorderen. Een rechter heeft die vraag niet uitdrukkelijk beslist, dus dit is de meest waarschijnlijke uitleg en geen vaststaand recht.

Praktisch komt het hierop uit. Wil je weten waar je aanspraak op kunt maken, kijk dan naar je eigen arbeidsovereenkomst en naar wat er feitelijk wordt toegepast, en niet naar die wettelijke verplichting. Is de cao algemeen verbindend verklaard, dan heb je die verplichting niet nodig, want dan gelden de bepalingen rechtstreeks.

Drie dingen zijn goed om te weten.

Een verbindendverklaring gaat niet vanzelf. De minister doet het alleen op verzoek van een partij bij de cao, en alleen als de bepalingen naar zijn oordeel al gelden voor een belangrijke meerderheid van de mensen die in die bedrijfstak werken. Hoeveel werkgevers en werknemers zich hebben aangesloten, bepaalt dus mede of er een cao tot stand komt en of die verbindend kan worden verklaard. Doet geen van de partijen zo’n verzoek, dan blijft de cao beperkt tot wie er zelf aan gebonden is.

Een verbindendverklaring geldt niet zonder meer voor iedereen. De minister kan gevallen uitzonderen. Staat er zo’n uitzondering in het besluit, dan valt een werkgever of een groep werknemers erbuiten.

Een verbindendverklaring werkt niet terug in de tijd. Ze geldt wel meteen voor arbeidsovereenkomsten die op dat moment al lopen.

Een verbindendverklaring geldt voor een beperkte periode. De wet bindt die aan ten hoogste twee jaar, en ze kan niet doorlopen tot na het moment waarop de cao zelf zou kunnen eindigen. In het besluit staat vanaf wanneer en tot wanneer ze werkt. Voor fondsen en voor bepaalde commissies kan een langere periode gelden. De minister kan een verbindendverklaring ook eerder intrekken.

Tussen twee besluiten kan een periode vallen waarin er geen verbindendverklaring is. Dat gebeurt als een cao afloopt en het even duurt voordat er een nieuwe cao is die opnieuw algemeen verbindend wordt verklaard. In die periode gelden de bepalingen niet voor wie er alleen via de verbindendverklaring onder viel. Komt er later een nieuw besluit, dan repareert dat de tussenliggende periode niet, want een verbindendverklaring werkt niet terug.

Gaat je vraag over een periode die al achter je ligt, ga dan na wat er in die periode gold en niet alleen wat er nu geldt.

Welke cao van toepassing is, staat in de cao zelf. Elke cao heeft een bepaling die beschrijft voor welke werkzaamheden en voor wat voor organisaties hij bedoeld is. Het gaat daarbij om de aard van het werk en om wat de organisatie doet, en niet om de naam van je functie. Twee mensen met dezelfde functietitel kunnen daardoor onder verschillende cao’s vallen, en binnen één organisatie kan het zelfs per onderdeel verschillen.

Vier manieren om het na te gaan, in deze volgorde:

• Kijk in je arbeidsovereenkomst en op je loonstrook.
  Staat er een cao genoemd, dan is dat het beginpunt. Staat er niets, dan betekent dat niet automatisch dat er geen cao geldt, want een cao kan ook gelden zonder dat hij in je contract staat.
• Vraag het na. Je werkgever hoort te weten welke cao hij toepast. Over de werkingssfeer gaan de partijen die de cao hebben afgesloten, dus de vakbonden en de werkgevers- of brancheorganisatie. Ben je lid van een vakbond, dan kun je het daar navragen.
• Wil je weten of een cao op dit moment algemeen verbindend is verklaard, kijk dan bij de officiële bekendmakingen. Besluiten daarover worden bekendgemaakt in de Staatscourant, te vinden via officielebekendmakingen.nl. Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid houdt daarnaast een register bij van cao’s en van besluiten over verbindendverklaring, dat voor iedereen te bekijken is. In het besluit staat welke bepalingen zijn verbindend verklaard, voor welke periode, voor welk gebied, en welke gevallen zijn uitgezonderd.
• Zoek je eerst een overzicht van de cao’s die in de culturele en creatieve sector bestaan, dan kun je onze cao-kaart gebruiken. Daar staat per cao onder meer de looptijd, en of er een verbindendverklaring is geweest. Of die nu nog geldt, en welke bepalingen erin zijn meegenomen, blijkt uit het besluit zelf.

De wet staat toe dat een cao ook aanneming van werk en overeenkomsten van opdracht regelt, en dan werken de regels van de Wet CAO daarop overeenkomstig. Datzelfde geldt bij een verbindendverklaring. Een cao kan dus een bepaling bevatten die op een overeenkomst van opdracht van toepassing is, bijvoorbeeld een ondergrens voor een uurtarief of het recht om deel te nemen aan een fonds. Of dat zo is, staat in de cao zelf. Of die bepaling geldt loopt langs dezelfde drie manieren als hierboven, en bij een verbindendverklaring staat in het besluit of die bepaling erin is meegenomen.

Voor een deel van de organisaties in de culturele en creatieve sector geldt geen cao. Dan is er geen cao-loonschaal, geen cao-toeslagregeling en geen cao-verlof, en gelden twee dingen: de wet, en wat je met je werkgever hebt afgesproken.

De wet is de ondergrens en die geldt altijd. Denk aan het minimumloon, de vakantiedagen en de vakantiebijslag, de regels over arbeidstijden en de regels over tijdelijke contracten. Ook zonder cao is er dus een bodem.

Wat daarboven komt, staat in je arbeidsovereenkomst. Dat werkt twee kanten op. Zonder cao is er meer ruimte om zelf iets af te spreken, maar de ruimte die de wet alleen aan cao-partijen geeft is er niet: van een aantal wettelijke regels mag alleen bij cao worden afgeweken, en zonder cao kan dat dus niet. Wat dat betekent, staat in ons artikel Standaard-cao en minimum-cao: wat mag je afspreken?

Sommige organisaties zonder cao volgen er toch een, of nemen delen ervan over. Dat is hun keuze, en die keuze staat vast voor zover hij in de arbeidsovereenkomst is opgenomen.

Let ten slotte op het verschil tussen een cao en andere afspraken over arbeidsvoorwaarden. De Fair Practice Code, en de voorwaarden die een fonds of een gemeente aan een subsidie verbindt, kunnen wel iets zeggen over hoe een organisatie met arbeidsvoorwaarden omgaat. Ze zijn geen cao. Ze werken niet rechtstreeks door in je arbeidsovereenkomst, en een afspraak is niet nietig omdat een code iets anders zegt.

Dit artikel volgt de Wet op de collectieve arbeidsovereenkomst, versie 1 januari 2007, en de Wet op het algemeen verbindend en het onverbindend verklaren van bepalingen van collectieve arbeidsovereenkomsten, versie 1 juli 2026. Wijzigt een van beide wetteksten, dan leggen we dit artikel daar opnieuw naast.