Van wie is jouw werk eigenlijk?

Maak je iets wat auteursrechtelijk beschermd is, een tekst, een foto, een ontwerp, een compositie, dan ligt het auteursrecht daarop bij jou. Dat recht ontstaat automatisch op het moment dat je het werk maakt. Je hoeft het nergens aan te melden of te registreren. Een opdrachtgever die je inhuurt en betaalt, wordt daarmee geen rechthebbende. Je levert het werk, niet het recht daarop.

De wet gaat uit van wie er op of bij het werk als maker is genoemd. Staat jouw naam erbij, of ben jij degene die bij de eerste openbaarmaking als maker is bekendgemaakt, dan geldt dat vermoeden voor jou, zolang niemand het tegendeel aantoont.

Werk je in loondienst, en houdt je functie in dat je dit soort werk maakt, dan geldt een uitzondering: niet jij, maar je werkgever wordt als de maker gezien, tenzij jullie iets anders hebben afgesproken. Deze uitzondering geldt alleen bij een arbeidsovereenkomst. Werk je als zelfstandige, dan geldt hij niet, ook niet als de opdrachtgever je nauw begeleidt, je op locatie laat werken of precies aangeeft wat hij wil. Zolang je geen werknemer bent, blijf jij de maker.

Zonder aparte afspraak mag een opdrachtgever je werk gebruiken voor het doel waarvoor hij de opdracht gaf, en niet ruimer. Maak je een affiche voor een festival, dan mag dat affiche voor dat festival worden gebruikt. Voor ander gebruik is opnieuw jouw toestemming nodig. Dat volgt rechtstreeks uit de wet: een overdracht of een licentie omvat alleen wat uitdrukkelijk is afgesproken, of wat noodzakelijkerwijs uit de aard van de opdracht voortvloeit. Staat iets er niet met zoveel woorden in en volgt het er ook niet automatisch uit, dan blijft het bij jou.

Toestemming blijft dus nodig voor onder meer:

• hergebruik voor een andere productie, campagne of project;
• het bewerken, aanpassen of gedeeltelijk hergebruiken van het werk;
• het doorgeven aan een derde, zoals een coproducent of een sponsor;
• gebruik dat niet het doel van de oorspronkelijke opdracht was;
• gebruik nadat een afgesproken periode is verstreken.

Je hebt twee manieren om een ander iets met je werk te laten doen.

• Bij een licentie geef je toestemming voor gebruik. Het recht blijft bij jou. Je kunt een licentie beperken in tijd, gebied, de vorm van gebruik en oplage, en je bepaalt of hij exclusief is of niet.
• Bij een overdracht gaat het auteursrecht zelf over naar de ander. Dat is ingrijpender, en vaak ook niet nodig: een ruime licentie dekt meestal al wat een opdrachtgever wil kunnen doen.

Voor beide vormen geldt: de overeenkomst moet schriftelijk worden aangegaan. Voor een overdracht komt daar nog een vormvereiste bij: de eigendomsovergang zelf gebeurt bij een akte, een daarvoor bestemde en ondertekende schriftelijke verklaring. Een mondelinge toezegging of een zin op een factuur is dus niet genoeg om je auteursrecht te laten overgaan.

Draag je het auteursrecht over, dan behoud je een aantal persoonlijke rechten. Je kunt je verzetten tegen openbaarmaking van je werk zonder jouw naam erbij, tegen openbaarmaking onder een andere naam, tegen wijziging van de titel of naamsaanduiding, tegen andere wijzigingen in het werk, en tegen misvorming, verminking of een andere aantasting die nadeel toebrengt aan je eer of naam.

Van het eerste recht, verzet tegen ontbrekende naamsvermelding, kun je afstand doen. Van het tweede en derde kun je afstand doen, maar alleen voor zover het gaat om wijzigingen in het werk zelf of in de naamsaanduiding. Van het laatste recht, verzet tegen misvorming of aantasting die je eer of naam schaadt, noemt de wet geen afstandsmogelijkheid.

In de praktijk gaat het vaak om kleine dingen: een affiche dat wordt bijgesneden voor een ander formaat, een decorontwerp dat wordt aangepast voor een kleinere zaal, een tekst die wordt ingekort voor een website. Leg daarom niet alleen vast dat je werk gebruikt mag worden, maar ook of het aangepast mag worden, en hoe je naam erbij blijft staan.

Regelt een overeenkomst behalve de opdracht ook de exploitatie van je werk, bijvoorbeeld omdat je een licentie geeft of het auteursrecht overdraagt, dan geldt een apart hoofdstuk in de wet: het auteurscontractenrecht. Een opdracht om iets te maken valt daar niet automatisch onder. Pas als in dezelfde overeenkomst ook wordt geregeld wat de opdrachtgever met het resultaat mag doen, komt dit hoofdstuk in beeld.

Dan heb je recht op een billijke vergoeding voor het verlenen van die zogenaamde exploitatiebevoegdheid, naast je honorarium voor de gewerkte uren. Wordt je werk op een manier gebruikt die bij het sluiten van de overeenkomst nog onbekend was, dan heb je recht op een aanvullende vergoeding daarvoor. Blijkt de afgesproken vergoeding achteraf onevenredig laag in verhouding tot wat de exploitatie oplevert, dan kun je bij de rechter een aanvullende billijke vergoeding vorderen, ook tegenover een partij die het recht later van je opdrachtgever heeft overgenomen.

Gebruikt de opdrachtgever je werk niet of niet meer in voldoende mate, dan kun je de overeenkomst geheel of gedeeltelijk opzeggen, en het recht terugvorderen. Een beding dat dit onmogelijk maakt of dat voor jou onredelijk bezwarend is, kun je laten vernietigen. Van deze rechten kun je geen afstand doen; ze gelden dwingend.

Sinds 1 januari 2026 geldt daarbij een extra regel voor zelfstandigen: een vergoeding die tot stand komt na onderhandeling tussen een vereniging die de belangen van zelfstandige makers behartigt en een exploitant of een vereniging van exploitanten, wordt vermoed billijk te zijn.

Ben je musicus, acteur, danser of zanger, dan heb je geen auteursrecht op je uitvoering. Daarvoor geldt een andere wet, de Wet op de naburige rechten. Die geeft je een eigen recht: je moet toestemming geven voor het opnemen van je uitvoering, voor het verveelvoudigen en verspreiden van die opname, en voor het uitzenden of online beschikbaar stellen ervan.

Ook als uitvoerend kunstenaar houd je eigen persoonlijke rechten, en gelden voor een overdracht vergelijkbare vormeisen als bij het auteursrecht: een schriftelijke overeenkomst en een akte. En het hoofdstuk over de billijke vergoeding, de aanvullende vergoeding en de bescherming tegen onredelijke bedingen geldt voor jou net zo goed als voor een maker.

Neem je zelf een compositie, tekst of ontwerp op in een uitvoering, dan kun je met twee lagen tegelijk te maken hebben: het auteursrecht op wat er wordt uitgevoerd, en het naburige recht van iedereen die in de opname te zien of te horen is. Toestemming voor de een is geen toestemming voor de ander.

Ontbreekt een afspraak, dan merk je dat meestal niet meteen. Het wordt pas duidelijk als een opdrachtgever het werk op een andere manier wil gebruiken dan waarvoor je het maakte. Een paar situaties die in de culturele en creatieve sector steeds terugkomen:

• een affiche of decorontwerp uit een eerder seizoen dat opnieuw wordt gebruikt voor een jubileum of een tournee;
• een opname van een voorstelling die later opnieuw wordt uitgezonden of gestreamd;
• foto’s van een productie die voor een andere campagne worden ingezet;
• een tekst voor een programmaboek die op de website terechtkomt.

Is er destijds niets afgesproken, dan blijft het auteursrecht bij jou, en heeft de opdrachtgever voor nieuw gebruik opnieuw jouw toestemming nodig. Is er wel iets afgesproken maar niet in een akte, dan is een overdracht niet rond, en blijft het recht dus bij jou. Ging het om een opname van een uitvoering, dan moet iedere uitvoerende opnieuw worden benaderd, niet alleen jij als maker.

Ben je op het moment dat een opdrachtgever iets opnieuw wil gebruiken niet meer te bereiken, dan loopt het gebruik daarop vast. Overlijd je, dan loopt het auteursrecht door en gaat het over naar je erfgenamen.

Wil je niet worden overvallen door een verzoek van jaren later, leg dan bij de opdracht al vast:

• of je een licentie geeft of het recht overdraagt, en waarom je voor die vorm kiest;
• waarvoor het werk gebruikt mag worden, hoe lang, en in welke vormen;
• of het werk aangepast mag worden, en hoe je naam erbij vermeld blijft;
• welke vergoeding tegenover dat gebruik staat, los van je honorarium voor de uren;
• bij een uitvoering: wie de opname mag gebruiken en waarvoor.

Gebruik je een modelovereenkomst of algemene voorwaarden, ga dan na of die bij jouw situatie passen en of de versie actueel is. Zo’n set is een hulpmiddel, geen verplichte route, en vervangt niet de vraag welk gebruik jij eigenlijk toestaat.

Dit artikel volgt de Auteurswet, versie 1 januari 2026, en de Wet op de naburige rechten, versie 1 januari 2026. Wijzigt een van beide wetteksten, dan leggen we dit artikel daar opnieuw naast.