Je opdracht wordt geannuleerd: wat zijn je rechten als zzp’er?

De wet is hier vrij duidelijk: een opdrachtgever mag een overeenkomst van opdracht in beginsel op elk moment opzeggen (artikel 7:408 lid 1 BW). Dat klinkt misschien alarmerend, maar het betekent niet dat je met lege handen staat. In de meeste gevallen heb je recht op een gedeeltelijke betaling. Hoeveel je precies krijgt, hangt af van het type opdracht.

Werk je voor een particulier? Dan is die bij opzegging geen schadevergoeding verschuldigd (artikel 7:408 lid 3 BW). Je aanspraak op een deel van het honorarium blijft wel bestaan.

Bij veel opdrachten in de culturele sector spreek je een vast bedrag af dat je ontvangt na afronding van de opdracht of na afloop van een bepaalde periode. Denk aan een optreden, een theatervoorstelling, het ontwerpen van een affiche of het geven van een workshop.
Als je opdrachtgever zo’n opdracht tussentijds annuleert, heb je recht op een redelijk deel van het afgesproken honorarium (artikel 7:411 lid 1 BW). Bij het bepalen van dat bedrag wordt gekeken naar:

• het werk dat je al hebt gedaan
• het voordeel dat de opdrachtgever daarvan heeft
• de reden waarom de opdracht is geannuleerd

In sommige gevallen hoeft het niet bij een deel te blijven. De wet bepaalt dat je het volledige bedrag kunt krijgen als de annulering aan de opdrachtgever is toe te rekenen én volledige betaling redelijk is (artikel 7:411 lid 2 BW). Wel worden je besparingen van het bedrag afgetrokken, zoals kosten die je niet meer hoeft te maken doordat de opdracht niet doorgaat.

Bij langlopende opdrachten op basis van een uurtarief, denk aan een freelance productieleider die maandenlang wordt ingehuurd door een gezelschap, gelden andere spelregels. Je opdrachtgever kan dan niet van de ene op de andere dag stoppen, maar moet een redelijke opzegtermijn aanhouden.
Hoe lang die opzegtermijn moet zijn, hangt af van de situatie. Dat volgt niet uit een apart wetsartikel, maar uit wat in de gegeven omstandigheden redelijk is. Vuistregel: hoe langer je al voor de opdrachtgever werkt, hoe langer de opzegtermijn hoort te zijn. Houdt je opdrachtgever zich daar niet aan, dan kun je een vergoeding eisen ter hoogte van het bedrag dat je tijdens die opzegtermijn zou hebben verdiend, desnoods via de rechter.

Naast je honorarium kun je kosten hebben gemaakt. Je opdrachtgever moet de onkosten vergoeden die bij de uitvoering van de opdracht horen, voor zover ze niet al in je honorarium zijn verwerkt (artikel 7:406 lid 1 BW). Die laatste voorwaarde is de kern. Reken je een tarief waarin je eigen kosten zijn meegenomen, dan krijg je die kosten via je honorarium en niet nog een keer daarnaast. Gaat het om kosten die je speciaal voor deze opdracht hebt gemaakt en die je apart hebt afgesproken of gefactureerd, dan staan ze los daarvan. Dit geldt ook als je opdrachtgever een particulier is.

Hier zit een scheve verhouding in de wet. Je opdrachtgever kan een opdracht in principe altijd opzeggen, maar jij kunt dat als zelfstandige veel minder makkelijk. Werk je in het kader van je beroep of bedrijf, dan mag je alleen opzeggen als de opdracht voor onbepaalde tijd loopt en niet eindigt zodra het werk klaar is (artikel 7:408 lid 2 BW). Bij een opdracht met een duidelijk eindpunt kun je dus niet zomaar stoppen. Denk aan een voorstelling, een ontwerp of een reeks workshops: die eindigen door volbrenging.

Er is één uitzondering, en dat zijn gewichtige redenen. Wat daaronder valt, staat niet in de wet. Artikel 7:402 lid 2 BW noemt wel één situatie: heb je een goede reden om de opdracht niet uit te voeren zoals je opdrachtgever voorschrijft, en houdt je opdrachtgever je toch aan die aanwijzingen, dan kun je opzeggen wegens een gewichtige reden. Daarbuiten is er veel ruimte voor discussie. Dat is ook het risico: zeg je op zonder gewichtige reden, dan loop je de kans dat je opdrachtgever de schade op jou verhaalt.

Kun je een opdracht niet afmaken, bijvoorbeeld door ziekte of een persoonlijke omstandigheid? Zoek dan eerst het gesprek en leg samen vast wat er wel kan, bijvoorbeeld uitstel of een vervanger. Een afspraak die jullie samen maken, staat sterker dan een opzegging waarover je het oneens bent. Je kunt hier vooraf ook zelf iets over regelen. Daarover gaat het volgende deel.

Ja, en daar zit voor jou de meeste ruimte, want vooraf sta je sterker dan achteraf. De regels in de wet over de overeenkomst van opdracht zijn grotendeels van ‘regelend recht’. Dat betekent dat de wet geldt als er niets anders is afgesproken, maar dat jij en je opdrachtgever in het contract iets anders mogen afspreken.

Even uitgelegd: regelend recht. Het verschil met dwingend recht is dat je daar niet onderuit kunt. Meer geven dan de wet vraagt mag wel, minder niet. Denk aan het minimumloon. Bij regelend recht mag je wel andere afspraken maken, zolang beide partijen het daarmee eens zijn.

Dat werkt twee kanten op. Je kunt afspreken wat je krijgt als je opdrachtgever afzegt, bijvoorbeeld een opzegtermijn of een percentage van het honorarium. Maar je kunt ook vastleggen dat jij de opdracht mag opzeggen, bijvoorbeeld met een opzegtermijn of tegen een vergoeding. Doe je dat niet, dan val je terug op de wet, en die is voor jou strenger dan voor je opdrachtgever.

Maak duidelijke afspraken vóórdat de opdracht begint. Dat scheelt veel gedoe achteraf. Denk aan:

• Een opzegtermijn: spreek af hoeveel tijd er minimaal zit tussen het opzeggen en het daadwerkelijk stoppen van de opdracht. Bijvoorbeeld: bij een opdracht die langer dan drie maanden duurt, geldt een opzegtermijn van één maand.
• Een annuleringsregeling met gestaffeld percentage: hoe korter van tevoren wordt geannuleerd, hoe hoger het percentage van het honorarium dat betaald moet worden. Er is geen staffel die in de hele sector geldt. De NAPK adviseerde haar leden in 2021 wel een staffel bij annulering wegens corona, en die kan als inspiratie dienen. Werk je met particuliere opdrachtgevers, dan is het de vraag of zo’n staffel tegenover hen houdbaar is. De wet beschermt die groep juist tegen afspraken die ongunstiger voor hen uitpakken (artikel 7:413 BW). Een voorbeeld van hoe je het zelf kunt opbouwen:
  • Annulering meer dan 4 weken van tevoren: 25% van het honorarium
  • Annulering 2 tot 4 weken van tevoren: 50% van het honorarium
  • Annulering minder dan 2 weken van tevoren: 75% van het honorarium
  • Annulering minder dan 48 uur van tevoren: 100% van het honorarium
• Een beroep op overmacht: spreek af wat er gebeurt als de opdracht niet doorgaat door omstandigheden waar niemand iets aan kan doen, zoals een calamiteit of een overheidsmaatregel.
• Gebruik een goede voorbeeldovereenkomst: het is verstandig om aan te sluiten bij een voorbeeldovereenkomst of set algemene voorwaarden van een branchevereniging of beroepsorganisatie. Hierin zijn vaak al goede afspraken opgenomen over opzegging en annulering. Bekende voorbeelden in de culturele sector zijn:
  • De Landelijke Algemene Voorwaarden Kunstopdrachten
  • Fair pay-instrumenten die beschikbaar zijn via fairPACCT

Op de website van Platform ACCT vind je een overzicht van relevante hulpmiddelen en tools.

Is je opdracht net geannuleerd? Zet dan eerst op papier wat je al hebt gedaan en welke kosten je hebt gemaakt. Dat is de onderbouwing van je factuur, en het zijn precies de punten waar de wet naar kijkt. Kijk daarna in je overeenkomst of je algemene voorwaarden of er al iets over opzeggen en annuleren staat, want die afspraak gaat in de meeste gevallen voor op de wet.

Wil je het voor een volgende opdracht beter regelen? In de modelovereenkomsten vind je voorbeeldbepalingen over opzegging en annulering die je kunt overnemen of aanpassen. Kom je er met je opdrachtgever niet uit, dan kunnen een jurist, je vakbond of je beroepsorganisatie met je meekijken.

Dit artikel geeft praktische uitleg en is geen juridisch advies. De wet biedt een basis, maar wat in jouw situatie geldt hangt af van de specifieke omstandigheden en wat er in je contract staat.