Loondienst én zzp: hoe zit het met je pensioen?

Het Nederlandse pensioenstelsel bestaat uit drie pijlers.

• De eerste pijler is de AOW. Je bouwt AOW op over de jaren dat je in Nederland woont of werkt. Heb je jaren in het buitenland gewoond of gewerkt, dan mis je een deel van je AOW. Dat komt in de culturele en creatieve sector nog best vaak voor, bijvoorbeeld bij een langere periode werken of studeren buiten Nederland.
• De tweede pijler is het pensioen via je werkgever. Als je in loondienst werkt, kan je werkgever een pensioenregeling hebben. Let op: dit is niet vanzelfsprekend. Kleine werkgevers zonder cao hebben vaak geen pensioenregeling, of een beperkte regeling. Werkt je werkgever wel onder een cao met een pensioenfonds, dan bouw je automatisch pensioen op zolang je in dienst bent.
• De derde pijler is het pensioen dat je zelf regelt, buiten je werkgever om. Denk aan sparen via een lijfrente of een bankspaarrekening. Dit is fiscaal aantrekkelijk: de premie die je betaalt is aftrekbaar van je inkomen, tot een bepaald maximum.

Werk je deels in loondienst, dan bouw je pensioen op over het loon uit die baan, als je werkgever een pensioenregeling heeft. Dat gaat meestal niet over je hele loon. Bij de meeste regelingen blijft een vast deel van je salaris buiten de opbouw, omdat je daarover later AOW krijgt. Die drempel heet de franchise. Bij een kleine aanstelling valt de opbouw daardoor laag uit, ook al staat er wel pensioen op je overzicht. In onze sector, waar veel mensen meerdere kleine aanstellingen combineren, is dat een punt om rekening mee te houden. Over je zzp-inkomen bouw je niets op via een pensioenfonds, tenzij je dat zelf regelt.

Dat kan in de praktijk betekenen dat er een zogenaamd ‘pensioengat’ ontstaat, tenzij je dat actief aanvult via de derde pijler. Hoe groter het aandeel zzp in je inkomen, hoe groter dat gat.

Op mijnpensioenoverzicht.nl zie je een overzicht van je opgebouwde AOW en pensioen via werkgevers. Het pensioen dat je zelf als zzp’er hebt opgebouwd staat er niet op, tenzij je deelneemt aan een verplichte pensioenregeling.

Wanneer je een arbeidsovereenkomst beëindigt, stopt je opbouw bij het pensioenfonds van je werkgever. Het al opgebouwde pensioen blijft gewoon staan. Je kunt het niet meenemen of uitbetalen, maar het wordt later alsnog uitbetaald als je de pensioenleeftijd bereikt. Je ziet het terug op mijnpensioenoverzicht.nl.

Heb je via meerdere kleine aanstellingen verspreid kleine bedragen opgebouwd bij verschillende fondsen? Dan gelden er speciale regels. Een fonds kan zo’n klein pensioen overdragen aan het fonds waar je nu opbouwt, zodat het bij elkaar komt te staan. Blijft het staan, dan wordt het later alsnog uitgekeerd. Voor hele kleine bedragen geldt weer iets anders. Wat in jouw geval geldt, hangt af van de hoogte van het bedrag en het jaar waarin het is opgebouwd. De regels staan op de website van de Rijksoverheid.nl.

Had je werkgever geen pensioenregeling, dan heb je niets opgebouwd. Er is dan ook niets om voort te zetten.

Ben je gestopt met een baan in loondienst en ga je verder als zzp’er? Als je werkgever een pensioenregeling had, kun je soms vrijwillig blijven deelnemen aan dat pensioenfonds. Je betaalt dan zelf de premie, dus ook het deel dat je werkgever eerder betaalde. Daar staat tegenover dat je in de tweede pijler blijft opbouwen. Bij veel fondsen blijf je daarnaast verzekerd voor de gevolgen van overlijden en arbeidsongeschiktheid, en dat is voor zelfstandigen los vaak duur om te regelen. De premie is onder voorwaarden aftrekbaar, volgens de Rijksoverheid tot maximaal tien jaar na het einde van je dienstverband.

Let op: wat je op deze manier in de tweede pijler opbouwt, verlaagt je jaarruimte in de derde pijler. Dezelfde fiscale ruimte kun je niet twee keer gebruiken.

De mogelijkheid en voorwaarden verschillen per fonds. Een paar fondsen die actief zijn in de culturele sector:

• PFZW (dans, theater, kunst, welzijn): word je zelfstandig ondernemer, dan kun je de opbouw volgens de voorwaarden op de deelnemerspagina maximaal tien jaar voortzetten. Je vraagt het aan binnen drie jaar na je laatste werkdag, en de voortzetting begint meteen na die dag, ook als je het later aanvraagt. Je sluit eerst een periode van drie jaar af, daarna informeert PFZW je over verlenging. Controleer de actuele voorwaarden bij PFZW. Let op: de online rekenhulp is tijdelijk niet beschikbaar vanwege de overgang naar het nieuwe pensioenstelsel. Meer informatie bij PFZW.
• PNO Media (creatieve sector, media): meer informatie bij PNO Media.
• PGB (grafimedia): meer informatie bij PGB.
• ABP (overheid en onderwijs): meer informatie bij ABP.

Dit zijn voorbeelden. Welk fonds voor jou relevant is, hangt af van de sector waar je in loondienst werkt of hebt gewerkt. Check bij je eigen pensioenfonds wat de mogelijkheden zijn.

Vrijwillige voortzetting is alleen mogelijk als je eerder als werknemer pensioen hebt opgebouwd bij een fonds. Ben je direct als zzp’er gestart, of heb je nooit in loondienst gewerkt bij een werkgever met een pensioenregeling, dan is er niets om voort te zetten.

Dit is een veelvoorkomende situatie in de culturele sector. Veel makers en uitvoerend kunstenaars werken al vroeg in hun loopbaan als zzp’er, soms gecombineerd met kleine tijdelijke aanstellingen. PFZW werkte samen met sociale partners in de cultuursector aan een pensioenregeling voor zelfstandigen in de sector. Platform ACCT was daarbij betrokken. In december 2021 is die pilot gestaakt, nog voordat hij van start ging. De reden was dat de experimenteerwetgeving die ervoor nodig was er nog niet lag, en dat onzeker was of die wetgeving genoeg ruimte zou bieden.

Sinds 1 juli 2023 kunnen pensioenuitvoerders een regeling in de tweede pijler openstellen voor zelfstandigen. De grondslag staat in artikel 150a van de Pensioenwet, uitgewerkt in het Besluit experiment pensioenregeling zelfstandigen. Het gaat om een experiment: de bepaling geldt ten hoogste vijf jaar, met een beperkte mogelijkheid tot verlenging. Fondsen zijn niet verplicht mee te doen, en de pensioenfondsen in deze sector hebben er tot nu toe geen gebruik van gemaakt.

Een belangrijke drempel: binnen dit experiment mag een bedrijfstakpensioenfonds zelfstandigen alleen actief aanschrijven als zij eerder deelnemer bij dat fonds waren. Wie nooit bij een fonds heeft gezeten, kan zich alleen vrijwillig aansluiten, en dan moet het fonds dat wel aanbieden.

Op 22 maart 2024 bracht de Stichting van de Arbeid, het overlegorgaan van werkgevers en vakbonden, het advies Pensioenopbouw zelfstandigen in de tweede pijler uit aan de minister. Daarin zijn vier varianten onderzocht, van vrijwillige deelname tot een verplichting. De Stichting vraagt om vrijwillige deelname structureel in de wet op te nemen, en om fondsen de mogelijkheid te geven zelfstandigen in hun sector actief aan te schrijven, ook zonder arbeidsverleden bij dat fonds. Automatische deelname met een uitstapmogelijkheid noemde de Stichting effectief, maar zij raadde af die nu in wetgeving vast te leggen. Het ministerie onderzoekt of de experimenteerbepaling structureel in de wet wordt opgenomen. Of en wanneer die wetgeving er komt, is nog niet bekend.

Herken jij jezelf in bovenstaande situatie? Dan ben je voorlopig aangewezen op de derde pijler: zelf sparen via lijfrente of banksparen.

Werk je als zzp’er structureel voor dezelfde opdrachtgever, onder vergelijkbare omstandigheden als werknemers? Dan loop je het risico dat de Belastingdienst je werk aanmerkt als loondienst. Sinds 2025 handhaaft de Belastingdienst hier actief op. Lees meer over dit onderwerp op onze themapagina ‘Zelfstandig of niet‘?

De Belastingdienst handhaaft zelf op de loonheffingen, niet op pensioen. Maar valt het werk onder een verplicht gestelde pensioenregeling, dan kan het pensioenfonds je met terugwerkende kracht als deelnemer opnemen en de premies innen. PFZW schrijft daarover dat de werkgever de hele premie aan het fonds betaalt, en dat de werkgever een deel daarvan op de werknemer kan verhalen. Hoe die verdeling uitvalt, staat meestal in de cao. Dat is dus iets tussen jou en je opdrachtgever, het fonds staat daarbuiten. Wat het in geld betekent, hangt onder meer af van de gewerkte uren, de hoogte van de vergoeding en de premie die gold.

Voor het deel van je inkomen waarvoor je geen pensioenopbouw via een werkgever hebt, kun je zelf sparen via de derde pijler. Dat kan fiscaal aantrekkelijk zijn: je betaalt minder inkomstenbelasting over het bedrag dat je inlegt, zolang je binnen de jaarruimte blijft. Belangrijk: het fiscale voordeel geldt alleen als je daadwerkelijk inkomstenbelasting betaalt. Bij een laag of wisselend inkomen is dat niet altijd het geval.

Lijfrente is de verzamelnaam voor fiscaal voordelig pensioen aanvullen in de derde pijler. Binnen lijfrente zijn er twee vormen.

• Bij een lijfrenteverzekering sluit je een contract met een verzekeraar. Je betaalt premie en krijgt later een periodieke uitkering. Je legt het beheer uit handen.
• Bij banksparen (lijfrenterekening) zet je geld op een geblokkeerde spaar- of beleggingsrekening bij een bank of beleggingsinstelling. Je hebt meer inzicht in je saldo en je bent flexibeler in hoeveel je inlegt. Bij wisselend inkomen is dit voor veel mensen aantrekkelijker, omdat je in goede jaren meer kunt inleggen en in magere jaren minder.

Beide vormen vallen fiscaal onder hetzelfde regime: premies zijn aftrekbaar, uitkeringen worden later belast in box 1. Welke vorm past, hangt af van je inkomen, hoeveel je zelf wilt regelen en hoe lang het nog duurt tot je pensioen. Wil je hier hulp bij, dan kun je een onafhankelijk financieel adviseur inschakelen.

Als zzp’er ben je zelf verantwoordelijk voor je pensioenopbouw. Dat betekent dat je dit moet meenemen in je uurtarief. Bereken hoeveel je per jaar opzij wilt zetten voor later, en verwerk dat als kostenpost in je tarief. Zie ook het artikel ‘eerlijk tarief berekenen’.

Via de regeling Nu voor Later biedt Platform ACCT financiële ondersteuning bij het opbouwen van een pensioenvoorziening. Bekijk de voorwaarden en mogelijkheden op de pagina Regel je pensioen.

Gebruik de volgende tools om je pensioenplaatje concreet te maken:

• Hoe bereken ik mijn jaarruimte? (Belastingdienst): officieel rekenmiddel voor jaarruimte aftrek lijfrente
• Pensioengat en jaarruimte berekenen (BerekenHet): inzicht in je pensioengat en hoeveel je kunt inleggen
• Pensioen aanvullen via jaarruimte en reserveringsruimte (BerekenHet): bereken hoeveel je kunt inhalen via reserveringsruimte
• Sparen voor aanvullend pensioen (BerekenHet): pensioensparen via lijfrenteverzekering
• Banksparen voor pensioen (BerekenHet): pensioensparen via bankspaarrekening
• Vermogensopbouw berekenen (BerekenHet): algemene tool voor vermogensopbouw en rendement
• Pensioenschijf (Nibud): plan je inkomsten en uitgaven na je pensionering